Бугарија го закочи и Сан Марино на патот кон ЕУ

Бугарија неочекувано го закочи одобрувањето на Договорот за асоцијација меѓу Сан Марино и Европската Унија, отворајќи нова политичка дилема во Брисел: дали една земја членка може да го користи европскиот консензус како инструмент за притисок во спор што почнал како приватен бизнис случај. Поради резервата на Софија во работната група за ЕФТА, било одложено гласањето во Корепер, телото во кое постојаните претставници на земјите членки ги подготвуваат одлуките на Советот на ЕУ.

Случајот е чувствителен затоа што договорот со Сан Марино и Андора се наоѓа во завршна фаза и треба да им овозможи подлабок пристап до внатрешниот пазар на ЕУ, без тие држави да станат полноправни членки. Европската комисија уште во 2024 година оцени дека договорот ќе ја засили економската интеграција и соработката со двете микродржави, а официјалната агенда на Советот покажува дека прашањето повторно е ставено на дневен ред за 12 мај.

Во Сан Марино застојот прво се толкува како техничко прашање поврзано со промените во бугарската власт. Но зад дипломатскиот јазик стои многу покомплицирана приказна: случајот „Старком“, поврзан со бугарски бизнис интереси, неуспешен обид за преземање банка во Сан Марино и спор околу замрзнати средства. Токму затоа во јавноста се отвори сомнеж дека бугарската резерва не е само процедурална, туку политички сигнал до Сан Марино.

Бугарската компанија „Старком холдинг“ била вклучена во неуспешен обид за преземање удел во „Банка ди Сан Марино“. Во рамките на тој процес, според повеќе објавени информации, биле депонирани милиони евра, по што дел од средствата станале предмет на спор и судска постапка. Компанијата тврди дека процесот на асоцијација е блокиран затоа што за одлуката е потребна едногласност од сите 27 земји членки.

Властите во Сан Марино ги отфрлаат обидите приватен и судски спор да се префрли на ниво на меѓународна дипломатија. Пораката од таму е дека правосудството мора да работи независно и дека ваков спор не смее да го попречува процесот на приближување кон европските стандарди. Од Сан Марино најавуваат дека во следните состаноци ќе се види дали позицијата на Бугарија е техничка резерва или вистинска блокада на договорот.

Овој случај го покажува најслабото место на европското одлучување: кога за одлука е потребен консензус, секоја земја членка може да ја претвори својата резерва во политичка алатка. Во теорија, тоа е механизам за заштита на националните интереси. Во пракса, може да стане средство за внесување билатерални, економски или домашнополитички спорови во процеси што треба да се водат според европски критериуми.

За Македонија, ова не е далечна европска епизода. Бугарското блокирање на европските процеси веќе е добро познато искуство за Скопје, а случајот со Сан Марино покажува дека ветото и резервите во ЕУ не се користат само за големи геополитички прашања. Понекогаш доволно е една членка да ја постави својата забелешка, па цел процес да се најде во чекалница.

Најголемата штета за ЕУ е во впечатокот дека правилата можат да станат заложник на споредни агенди. Ако договорот со Сан Марино е проблем поради финансиски надзор, банкарска транспарентност или усогласување со европското право, тоа треба да биде јасно кажано и институционално образложено. Ако, пак, приватен спор станува дипломатска пречка, тогаш прашањето е поголемо од Сан Марино: станува збор за начинот на кој Унијата ја користи сопствената моќ на консензус.