Два дена пред предвремените парламентарни избори во Србија, закажани за 25 октомври, објавените анкети не даваат јасен одговор кој води. Рејтингот на студентската листа „Студенти победуваат“ и листата „Александар Вучиќ – Обединета Србија“ се мерат во спротивни насоки, зависно од агенцијата, методот и периодот на истражувањето. Аналитичарите го оценуваат гласањето како едно од најнеизвесните од воведувањето на повеќепартискиот систем во 1990 година.
Тесна предност за студентите во најновата анкета
Најсвеж е резултатот на белградското списание „Нова српска политичка мисла“ (НСПМ), објавен на 20 октомври. Според него, студентската листа има 44,5 отсто поддршка кај децидните гласачи, а листата на Вучиќ 42,7 отсто. Телефонската анкета е спроведена од 25 септември до 5 октомври на репрезентативен примерок од 1.050 испитаници, без Косово. Од испитаниците, 18,3 отсто се неопределени, а процентите се пресметани без нив.
Сите други листи се под цензусот од три отсто. Листата околу Социјалистичката партија на Ивица Дачиќ има 2,9 отсто, „Европска Србија“ на Мариника Тепиќ и Здравко Понош 2,7 отсто, а „Автентична десница“ на Милош Јовановиќ 2,5 отсто. Останатите листи заедно имаат 2 отсто, а 2,7 отсто од испитаниците се против власта, но не одлучиле за кого ќе гласаат.
Вучиќ, кој поднесе оставка како претседател, добива поделени оценки за својот мандат. Вкупно 41,8 отсто од анкетираните сметаат дека работел добро, додека 44,5 отсто не се задоволни од него, а 13,7 отсто немаат став. Околу 44 отсто сметаат дека за Србија би било најдобро да победат студентите и опозицијата. Останување на сегашната власт сака 22,5 отсто, а останување со одредени промени 19,4 отсто. Студентското движење за 48,1 отсто е израз на домашно незадоволство од власта, додека 26,8 отсто веруваат дека е операција на странски разузнавачки служби.
Дека сигурно ќе гласаат, велат 79,8 отсто од испитаниците, а уште 13,3 отсто дека веројатно ќе излезат. Ставовите се поделени и за други теми. Домаќинството на ЕКСПО 2027 во Белград не го поддржуваат 43,6 отсто, а поддржуваат 37,8 отсто. На референдум за членство во ЕУ би гласале „за“ 41,3 отсто, а „против“ 39,6 отсто.
Уредникот на НСПМ, Ѓорѓе Вукадиновиќ, нагласува дека станува збор за редовно есенско истражување на јавното мислење, а не за прогноза на изборниот исход. Сепак, според него, резултатите покажуваат поларизирана атмосфера.
Сосема поинаква слика кај другите агенции – води СНС
„Фактор плус“, во истражување од 16 до 20 септември на 986 испитаници, ја става СНС на 48,6 отсто, а студентската листа на 37,1 отсто. Тоа е раст од 1,4 поени за листата на Вучиќ и 5,6 поени за студентите во однос на претходната анкета. Цензусот би го поминале и СПС со 4,9 отсто и „Европска Србија“ со 3,6 отсто, додека „Автентична десница“ има 2,8 отсто, а листата „Ние – сила на народот“ и Народната партија на Бранимир Несторовиќ 1,2 отсто. Според „Фактор плус“, на изборите би излегле 62 отсто од граѓаните. Дека нема да гласаат изјавиле 22 отсто од испитаниците, а 16 отсто не знаат.
ЦРТА, во истражување со Универзитетот Стенфорд, објавено на 15 јули, ја постави студентската листа на 44,9 отсто, наспроти 35,7 отсто за СНС. Според Интелинјуз, тоа беше првата објавена анкета во која студентската листа води пред владејачката партија. Според Википедија, по повеќе од 16 години тоа е првпат некоја опција различна од СНС да биде прва во редовна национална анкета.
Зошто резултатите се толку различни
Според анализата на Н1, сите мерења на „Фактор плус“ во 2026 година ѝ даваат на опцијата околу СНС предност од 11,5 до 17,7 поени, а мерењата на ЦРТА и НСПМ на студентската опција од 2,1 до 9,2 поени. Агенциите користат различни методи: ЦРТА анкетира лице в лице, НСПМ телефонски, а „Нација ТВ“ преку интернет. Опозицијата е мерена различно, како една листа, како две коалиции или како поединечни партии.
Промените во анкетите не мора да значат само промена на расположението. Според Вукадиновиќ, НСПМ во јулското истражување ја отстранил посебната категорија противници на власта што не знаеле за кого да гласаат. Поголемиот дел од тие одговори отишле кај студентската опција, а дел меѓу неопределените, што значително придонело за порастот на мерената поддршка за студентите.
Излезноста и неопределените ќе го одредат исходот од изборите
Анкетите не даваат одговор на прашањето колку од изјавената намера ќе се претвори во вистинска излезност. Досегашните победи на СНС биле постигнати при излезност што се движела најмногу до околу 58–59 отсто од запишаните гласачи. На парламентарните избори во 2023 година излезноста била 58,77 отсто, а сега се очекува да биде поголема. Според проценки што ги пренесува агенцијата Патрија, голема излезност би ѝ одговарала на студентската листа, бидејќи СНС, како што се проценува, има околу 1,2 до 1,5 милиони стабилни гласачи.
Голем е и бројот на неопределени. Предраг Лацмановиќ од „Фактор плус“ за РТС проценува дека гласачите што ќе се одлучат на денот на изборите приближно подеднакво ќе се распоредат, па не треба да се претпоставува дека ќе гласаат за опозицијата.
За анкетите е важно и искуството од 2023 година. НСПМ во истражување од крајот на 2023 година, меѓу испитаниците што навеле избор, измерил 39,8 отсто за СНС и 25,6 отсто за „Србија против насилство“. На изборите тие листи освоиле околу 48,1 и 24,3 отсто од важечките гласови. Тоа покажува отстапување на една анкета, а не дека сите анкети се неточни.
Што велат експертите за анкетите
Аналитичарот Дејан Бурсаќ од Институтот за политички студии смета дека рејтингот на СНС најмногу доаѓа од популарноста на Вучиќ и од довербата во функцијата Претседател. Професорот Бојан Враниќ од Факултетот за политички науки на Универзитетот во Белград критикува што анкетите не објавуваат податоци за излезноста. Студија на Бирото за општествени истражувања (БИРОДИ), што оценила 32 анкети според стандардите на WAPOR, покажала дека повеќето агенции објавуваат само површни показатели, а ги изоставаат техничките и финансиските детали за независна проверка. Н1 додава дека податоци за пондерирањето објавиле само 25 отсто од анкетите, а за нарачателот и финансирањето 41 отсто.
Што очекуваат аналитичарите
Екатерина Курбангалеева од Центарот за анализа на европската политика (CEPA) вели дека Вучиќ сè уште може да смета на личната популарност, на усогласениот бирократски апарат и на искуството во организирање избори. Против него може да работи заморот од речиси деценискиот мандат и од системот. Дури и експертите блиски до власта го опишуваат исходот како многу неизвесен.
Студентската листа, според Курбангалеева, црпи од почитувани стручњаци кои не се толку познати или омилени кај власта. Листата ја предводи лекарот и универзитетски професор Илија Срдановиќ, а на неа се и поранешниот гувернер на Народната банка Дејан Шошкиќ и активистот од протестите против рударењето литиум Златко Кокановиќ. Според неа, двете листи имаат необична особеност: студентската листа намерно нема ниту еден студент, а листата на Вучиќ, иако ја претставува власта, не ги вклучува повеќето познати владини функционери. Исклучок е Ана Брнабиќ, претседателката на Собранието, која ја врши и должноста претседател.
Аналитичарката Гордана Делиќ предупредува дека најтешките прашања може да дојдат по броењето гласови: дали резултатот ќе биде прифатен или оспорен. Таа вели дека, ако победат студентите, тоа ќе биде првата смена на СНС од власт по речиси 15 години, но дека барањата за одговорност не се владина програма и е отворено дали движењето ќе го издржи притисокот на власта. Ако победи СНС, прашање е дали истото раководство може да ја врати довербата на јавноста.
Според НИН, кампањата била релативно мирна, со неколку помали инциденти кога поддржувачите на двете страни се нашле на исто место. СНС одржа поголеми митинзи во Белградската арена, во Нови Сад и во Ниш, а студентите се одлучија за кампања од врата до врата, дневни јавни трибини, велосипедски тури и маршеви до Белград.
Што следи по изборите
Дури и по гласањето, неизвесноста нема да заврши. Парламентот има 250 пратеници, а за мнозинство се потребни 126. На изборите учествуваат 18 листи со цензус од три отсто. Во анкетата на „Фактор плус“ од септември, според калкулаторот на Н1 што мандатите ги пресметува по Д’Онтовиот метод, „Обединета Србија“ би добила 129 мандати, студентската листа 99, СПС 13 и „Европска Србија“ 9. Тоа е илустративна пресметка, а не прогноза. Дел од аналитичарите се прашуваат дали СПС, „Европска Србија“ и „Автентична десница“ ќе го поминат цензусот. Ако не, покрај малцинските партии, во парламентот може да влезат само две листи.
Делиќ нагласува дека по изборите ќе бидат важни три работи: дали процесот ќе даде кредибилен и прифатен исход, дали резултатот ќе се претвори во функционална влада и дали таа влада ќе одговори на барањата за промени и во исто време ќе ги балансира односите со Брисел, Вашингтон, Москва и Пекинг. Спорен резултат може да ја продлабочи политичката криза што трае речиси две години од падот на надстрешницата на железничката станица во Нови Сад, при што загинаа 16 луѓе.