Бугарија пред вториот круг избори: Зошто Јотова губи гласови?

Изборната кампања имаше еден главен ефект: Илијана Јотова изгуби дел од предноста пред Андреј Ѓуров. Таа остана фаворит за победа во првиот круг, со освоени над 40% од гласовите, но поддршката за неа е во надолен тренд наспроти таа на нејзиниот конкурент. Доколку овие трендови се потврдат на изборите во недела, вториот круг би можел да стане навистина непредвидлив. Прашањето е: што ги објаснува овие случувања? Дали Јотова направи некои погрешни чекори и што му носи поддршка на Ѓуров?

Генерално гледано, Јотова не направи значајни политички грешки, ниту пак некои поголеми гафови. Факторите што најмногу влијаеја врз нивото на нејзината поддршка се поврзани со постапките на администрацијата на Румен Радев и институциите што се под контрола на новото раководство.

Кампањата заврши со голем скандал поврзан со недоличното однесување на Националната служба за безбедност (НСБ) кон новинарката Соња Колтуклиева – инцидент што генерално го наруши угледот на новата администрација. Во инцидентот беше вмешана и претседателката на Народното собрание, Михаела Доцова. Таа го напушти местото на настанот без да се распраша за состојбата на жртвата. Колтуклиева беше брутално турната од припадник на обезбедувањето на НСС (Национална служба за безбедност), против кого во меѓувреме е покренато обвинение. Понатаму, во петокот попладне, шефот на НСС поднесе оставка. Останува нејасно какво влијание ќе има сето ова врз изборните резултати, но одредени негативни последици за Јотова се неизбежни.

Таа самата сноси целосна одговорност за уште еден сериозен скандал: нејзината одлука – во својство на потпретседател – да помилува најмалку двајца трговци со дрога. На сите им стана јасно дека станува збор за погрешни одлуки. Криминалците, за кои наводно се тврдело дека боледуваат од тешки болести, биле ослободени преку овој чин на помилување на високо ниво – само за повторно да продолжат со своите активности, иако биле во одлична здравствена состојба. Наместо да ги признае грешките, да се извини за нив и да преземе чекори за да спречи нивно повторување, Јотова се обиде да ја префрли вината врз комисиите – тела кои, всушност, имаат само помошна и советодавна улога, а таа воопшто не е обврзана да ги следи нивните мислења.

Понатаму, наместо да обелодени информации за овие случаи, Јотова ги проследи до Обвинителството – институција која, во секој случај, нема овластување да одлучува за одлуките на претседателот, кои се чисто дискрециони и политички, и не се ограничени со придржување кон одредени правни стандарди. Накратко, одлуката за помилување е политичка, па затоа и одговорноста за неа е исто така политичка. Со обидот да го „турнат случајот под тепих“, Јотова и пратеничката група „Прогресивна Бугарија“ само создаваат „темпирана бомба“ за вториот круг од изборите.

Сепак, главните проблеми за Јотова доаѓаат од друга страна. Румен Радев ја менува политиката на Бугарија во однос на две клучни прашања. Ова ги оддалечува дел од проевропските гласачи на неговата партија, додека други поддржувачи – оние што имаат симпатии кон Русија – ги турка во прегратките на Костадин Костадинов.

Пред сè, постои видлива промена во ставот на Бугарија кон Европската унија и војната во Украина. Се создава впечаток дека администрацијата на Радев можеби смета дека брзиот пораз и капитулацијата на Украина би биле во најдобар интерес на Бугарија. Понатаму, премиерот веројатно претпоставува дека руската победа е неизбежна. Можеби токму тоа ги поттикнува неговите напори да се позиционира блиску до Русија – дури и преку потези што граничат со апсурдност, како што се блокирањето на санкциите против Вагит Алекперов и патријархот Кирил, или одбивањето да ѝ се припише на Русија одговорноста за нападите врз бродови во Црното Море. Ваквите постапки неизбежно ќе ги оддалечат проевропските гласачи – особено по острата изјава на Европскиот парламент во која се критикува слабиот дипломатски одговор на кабинетот на Радев кон Русија, како во однос на агресијата во Црното Море, така и пошироко.

Што се однесува до целокупното позиционирање на Бугарија во рамките на Европа, политиката што ја води Румен Радев – со која е поврзана и Илијана Јотова – придонесува за оддалечување на проевропските гласачи.

„Дајте ни ги кохезионите фондови, но не сметајте на нас за заеднички акции засновани на солидарност или за споделени иницијативи“ – како стратегија, ова не изгледа добро. Поврзувањето на Радев со личности како Фицо и Бабиш, исто така, претставува лош сигнал за оние што цврсто веруваат во придобивките од обединета Европа. Во исто време, Радев не е тврдокорен евроскептик – став што го чинеше поддршка меѓу загрижените русофили во партијата „Вазраждане“ (Преродба).

Второ, Радев ја промени фискалната политика на земјата. Буџетот за 2026 година достигна рекорден дефицит од 5,7%, а бројката за 2027 година останува непозната. Ова значи дека даноците и таксите неизбежно ќе мора да се зголемат – процес што веќе е во тек. Во услови на вртоглав раст на цените и инфлација, ова доведе до ерозија на јавната доверба, што влијае и врз Јотова.

Силните страни на Ѓуров

Андреј Ѓуров,пак, водеше главно позитивна кампања, избегнувајќи директна конфронтација со речиси секого. Што е најважно, тој задржа јасен и недвосмислен проевропски став, што е во остар контраст со Јотова – и сето тоа без прибегнување кон лични напади.

Ѓуров ја започна својата кампања со релативно ограничена партиска поддршка, првенствено од ПП („Продолжуваме со промената“), ДБ („Демократска Бугарија“) и поврзани организации како ФДД. Гледано наназад, неговата одлука да избегне тесно поврзување со конкретни партии – и да се воздржи од директни преговори со партиските раководства – се покажа како ефикасна: гласачи од други политички формации – вклучително и од ГЕРБ, па дури и потенцијално од Бугарската социјалистичка партија (БСП) и Движењето за права и слободи (ДПС) – веќе почнаа да го поддржуваат.

Раководството на ГЕРБ упати основана критика дека Ѓуров никогаш не им се обратил директно за да побара поддршка. На крајот на краиштата, ако сакате гласови од поддржувачите на различни политички субјекти, соодветно е да покажете почит и кон нивните раководства. Сепак, Ѓуров не побара поддршка од раководството на ниту една партија; наместо тоа, тој се надева на заедничко дејствување – кое не е поттикнато од меѓупартиски договор, туку е преземено во име на заедничка кауза.

Ова, во суштина, е разумен пристап, бидејќи меѓупартиски договор во оваа фаза всушност би изгледал како формирање коалиција. Таборот „Про-Бугарија“ (ПБ) веднаш ја оквалификува таквата можност како „нова *сглобка*“ (погрден термин за политичко договарање) – со цел да ги одврати гласачите кои чувствуваат длабока недоверба кон раководството на ГЕРБ. Пристапот на Ѓуров – заедничко дејствување во име на одредена кауза – претставува ефикасна стратегија против ваквите обвинувања.

Згора на тоа, во кандидатурата на Ѓуров навистина е вложена суштинска кауза – како од перспектива на гласачите, така и од перспектива на раководството на ГЕРБ. Зашто, доколку Јотова повторно стане претседател, земјата во следните четири до пет години ќе води политика што отстапува од ставот што ГЕРБ доследно го застапува – а на највисоко државно ниво нема да има авторитетен глас кој би понудил некаква опозиција. И токму тоа е главниот аргумент во корист на Ѓуров: неговиот избор би спречил концентрација на сета власт во едни раце. Концентрираната власт, пак, води кон губење на перспективата и кон самоволно владеење.

Радев ги престави изборите како одлука „за мир или за војна“

„Во недела ќе избираме меѓу мир и војна“, изјави премиерот Румен Радев, коментирајќи ги резултатите од првиот круг на претседателските избори. В недела според Радев ќе се соочат Илијана Јотова – која го претставува „мирот“ – и Андреј Ѓуров, кој, според зборовите на премиерот, очигледно ја претставува „војната“. Во својата прва изјава по гласањето на 25 октомври, претседателката Илијана Јотова исто така се опиша себеси како „претседател на мирот“.

Реториката во кампањата што го спротивставува „мирот“ на „војната“ не е ниту нова, ниту непозната – ниту за самиот Радев, ниту за поширокиот европски политички пејзаж. Европските политичари познати по своите проруски ставови во неколку наврати го користеа овој наратив во текот на изминатите неколку години, особено по почетокот на целосната војна на Русија против Украина во 2022 година.

Поранешниот унгарски премиер Виктор Орбан го користеше овој наратив во своите изборни кампањи – како непосредно по почетокот на целосната војна (за време на изборите во април 2022 година), така и за време на европските и локалните избори во 2024 година. Тој го искористи и претходно оваа година, кога тој и неговата партија, „Фидес“, беа симнати од власт од страна на неговиот противник – и актуелен премиер на земјата – Петер Маѓар.

Уште во 2022 година, Орбан се претстави себеси и „Фидес“ како единствени гаранти за мирот и просперитетот на Унгарија. Тој ги окарактеризира своите противници како „поттикнувачи на војна“ кои, во сојуз со Европската унија – институција со која тој долго време е во конфликт – би ја „вовлекле Унгарија во војна“. Во 2024 година, Орбан ја заостри оваа реторика, тврдејќи дека „европските политичари кои ја поддржуваат војната, заедно со нивните унгарски послушници, сакаат да започнат Трета светска војна“. Анализата на кампањата од 2024 година, спроведена од Институтот „Политички капитал“ (Political Capital Institute), открива дека провладините профили на „Мета“ (Meta) инвестирале над 680.000 евра во рекламна кампања пред изборите, со цел да ги промовираат токму овие пораки. Анализата понатаму укажува дека овој наратив бил најизразен во текот на последните недели од кампањата, засенувајќи ги сите други изборни прашања врз кои партијата „Фидес“ (Fidesz) ја изградила својата платформа.

Во најновата унгарска изборна кампања – во април 2026 година – Виктор Орбан повторно се претстави себеси и својата партија како „гаранти на мирот“, обвинувајќи ги своите противници дека „сакаат да ја вовлечат Унгарија во војна“. Поранешниот унгарски премиер исто така го истакна своето искуство како политичар кој ја водел земјата низ бурни времиња, тврдејќи дека токму затоа Унгарците треба да гласаат за него.

Истиот овој наратив беше искористен и во кампањата на Илијана Јотова, која ужива поддршка од премиерот Румен Радев. Радев неодамна изјави дека „светот во моментов гори, а ова не е време за аматери на чело на државата“, додавајќи дека поради тоа неговата партија ќе го даде својот глас за „Илијана Јотова и Кирил В’лчев – за мир и безбедност“.

„Ние сме мирољубив народ. Нема да испратиме ниту еден куршум во Украина“, изјави Роберт Фицо една недела пред парламентарните избори во Словачка во 2023 година – избори на кои на крајот победи. Платформата со која партијата на Фицо, „Смер“ (Smer – „Насока“), настапи на изборите, вклучуваше реторика со која се повикуваше на прекин на воените испораки за Киев, притоа инсистирајќи дека за војната во Украина „не постои воено решение“. Ова е порака што претседателот Румен Радев често ја повторува уште од почетокот на руската целосна инвазија врз Украина. Во септември оваа година, словачкиот премиер Фицо ја посети Софија, по што Радев го потврди нивниот заеднички став: „Споделуваме заедничко мислење дека оваа војна нема воено решение“.

Сепак, ветувањата на Фицо – оти нема да испрати „ниту еден куршум“ во Украина – не биле сосема точни. Иако испораките за Украина од државните резерви на оружје на Словачка се прекинати, истото не може да се каже за приватните словачки компании, кои продолжија да го снабдуваат Киев со оружје.

Слична е ситуацијата и во Бугарија. Владата престана да испраќа вооружување од залихите на бугарската војска во Украина. „Веќе дадовме доволно“, изјави претседателот Румен Радев во јуни оваа година, додавајќи дека Бугарија трпи „социо-економска штета“ како резултат на оваа трговија. Сепак, во реалноста, Министерството за одбрана на Република Бугарија треба да добие надомест во вкупен износ од 3.019.767 евра преку Европскиот мировен фонд (EPF) за 2025 и 2026 година.

На неодамнешните избори за регионалните парламенти во источногерманските покраини Саксонија-Анхалт и Мекленбург-Западна Померанија, и популистичката партија „Алтернатива за Германија“ (AfD) имаше плакати на кои беше слоганот : „Војна или мир? Изборот сега е ваш“ и „Мирот е сè“.

Во 2023 година, чешкиот премиер Андреј Бабиш се кандидираше за претседател против Петр Павел, кој на крајот победи на изборите. Во тоа време, Бабиш постојано го користеше аргументот за „мир“, засновајќи ја својата кампања против Павел – поранешен воен офицер – токму на тој наратив. За време на дебатата со Павел во јануари 2023 година, Бабиш дури изјави дека во никој случај не би испратил чешки војници да ја бранат Полска или балтичките земји во случај на руски напад врз членките на НАТО; наместо тоа, како што рече, треба да „зборуваме за мир“.

Две години подоцна, Бабиш стана премиер. За време на својата изборна кампања, тој повторно тврдеше дека Чешка треба да се залага за дипломатско решавање на војната во Украина. Сепак, денес – речиси една година откако е на чело – Бабиш значително го промени својот став. Тој се откажа од своето претходно ветување дека никогаш нема да испрати чешки војници во балтичките земји во случај на напад, изјавувајќи пред еден месец дека, всушност, би го сторил тоа. Бабиш сега исто така тврди дека, иако мирот е неопходен, тој не може да биде под условите на Русија.И Румен Радев често зборуваше за можното „испраќање војници“ во Украина.

Ова не е целосен список на европски политичари кои ја искористиле дихотомијата „мир наспроти војна“ во своите изборни кампањи; од 2022 година, тоа го сторија и други, меѓу кои Марин Ле Пен во Франција, Џорџе Симион во Романија и Херберт Кикл во Австрија. Ставовите што ги заземаат овие политичари – а кои денес ги изнесува и претседателот Румен Радев – звучат идентично или неверојатно слично. Понатаму, тие покажуваат впечатлива сличност со ставот на Кремљ: дека војната „мора да заврши“, но само под услови што ќе ги диктира Русија. (Дојче Веле)