ЕПЦ: Реформите на Кос се прв чекор, ЕУ треба да се подготви за ера на трајни нарушувања

ЕУ конечно го постави вистинското прашање за проширувањето, оцени денес во анализа Јанис Емануилидис, директор за студии во Европскиот центар за политики (ЕПЦ) откако еврокомесарката Марта Кос ги престави предлозите за реформи во ЕУ поврзани со гласањето и внатрешното носење на одлуките. Според него, предизвикот сепак е поголем од тоа што го носат новите земји членки, бидејќи Унијата што се проширува мора да се подготви и за ера на трајни нарушувања.

Комисијата е поконкретна во врска со внатрешните реформи, предлагајќи поголема употреба на клаузулите за пасерел и гласање со квалификувано мнозинство каде што договорите дозволуваат, почесто прибегнување кон засилена соработка, институционални прилагодувања и посилни заштитни мерки против пост-пристапно назадување. Ова е напредок: проширувањето и внатрешните реформи на ЕУ се две страни од истата монета. Земјите-кандидатки мора да се подготват за членство додека Унијата се подготвува за проширување. Но, Комисијата сè уште не оди доволно далеку, оценува Емануилидис.

Според него, пристапот на ЕК останува цврсто во границите на она што денес изгледа политички остварливо.

„Се залага за подобро користење на постојните договори, но се воздржува од предлагање пофундаментални адаптации на оперативниот систем на Унијата. Вистинското прашање не е кои реформи владите се подготвени да ги прифатат во моментов, туку како проширената Унија мора да се обнови во трансформирана стратешка средина“, смета тој, додавајќи дека промената на договорот не треба да стане цел сама по себе, ниту пак треба да се исклучат неопходните реформи поради замор од реформи.

„Два примера го илустрираат предизвикот. Иако Комисијата повикува на поголема употреба на клаузулите за пасивна заштита, самото активирање на општата пасивна заштита бара едногласност. Дозволувањето на нејзина употреба со некоја форма на суперквалификувано мнозинство би ја направило покредибилен инструмент. Слично на тоа, заменувањето на барањето за едногласност според член 7 од Договорот за ЕУ ​​за утврдување на сериозно и постојано кршење на вредностите на ЕУ со суперквалификувано мнозинство би го отежнало блокирањето на механизмот. И двете реформи би барале промена на договорот. Иако Комисијата сега експлицитно ја поддржува промената на договорот каде што е потребно, таа не предлага каде и како треба да се реформираат самите договори“, смета тој.

Поголема флексибилност може да биде потребна и кога не сите земји од ЕУ се подготвени да продолжат напред.

„Кога инструментите засновани на договори, како што е засилената соработка, се покажуваат како недоволни, земјите кои се подготвени и способни треба да можат да соработуваат надвор од рамката на ЕУ – потенцијално со земјите кандидати и други земји кои не се членки на ЕУ – под услов таквата соработка да остане компатибилна со основните принципи на Унијата и отворена за другите“, порачува Емануилидис.

Ниту институционалната реформа, според него, не е доволна. Иако Комисијата предлага прилагодување на финансиската рамка на ЕУ кон проширувањето, таа нема амбиција кога станува збор за зајакнување на заедничкиот финансиски капацитет на Европа – без разлика дали е во рамките на Унијата или надвор од неа. На проширената Унија што работи во многу посложена стратешка средина ќе ѝ требаат значително повеќе финансиски ресурси за да обезбеди основни европски јавни добра – од одбрана и технолошки суверенитет до енергетска безбедност и конкурентност. Овие празнини, оценува тој, укажуваат на пофундаментален проблем. Прегледите се првенствено дизајнирани да ја направат ЕУ отпорна на проширување, но, во ерата на трајни нарушувања, Европа мора да стане отпорна и на иднината и на кризите.

„Војната на Русија против Украина, слабеењето на меѓународниот поредок заснован на правила, интензивирањето на геополитичката и геоекономската конкуренција, технолошките нарушувања, хибридните закани и притисокот врз либералната демократија откриваат сè поголем јаз помеѓу она што за Европејците треба да го испорача ЕУ и она што нејзините сегашни структури ѝ дозволуваат да го направи. Премногу често, новите иницијативи создаваат илузија за напредок: впечаток за движење без доволно подобрување на структурниот капацитет на Европа да испорача резултати“, смета Емануилидис.

Искушението да се избегне уште една тешка институционална дебата, според него, е разбирливо, но избегнувањето на дебатата нема да го направи јазот во испорачањето да исчезне.

„Постојаното недоволно исполнување ризикува да ја поткопа довербата во европската соработка – и во либерално-демократските политички сили што ја обликуваа. Затоа тие сили треба да сторат повеќе од тоа да го бранат постигнатото. Тие треба да понудат веродостојна алтернатива на статус квото. Во спротивно, антиевропските и нелибералните сили ќе можат посилно да ја промовираат својата визија: префрлање на моќта назад во националните престолнини и уништување на ЕУ одвнатре“, порачува тој.

Самите Европејци сакаат поголема колективна европска акција. Според најновиот Евробарометар, 90% сакаат земјите-членки на ЕУ да бидат пообединети во соочувањето со глобалните предизвици, а 73% сакаат Унијата да има повеќе средства за тоа. Три четвртини ја гледаат ЕУ како место на стабилност во еден проблематичен свет.

„Предлогот на претседателката на Комисијата, Урсула фон дер Лајен, во нејзиното обраќање за состојбата на Унијата во 2026 година, за нов Конгрес за Европа – иницијатива што не е спомената во соопштението – дава можност да се заложи за подлабоко ниво на европска интеграција. Но, на Европа ѝ е потребно повеќе од уште еден Европски конгрес. Потребен ѝ е Конгрес за Европа: процес преку кој проевропските либерално-демократски сили развиваат и дебатираат за убедлива визија за тоа каде треба да оди европската интеграција понатаму“, порачува тој.

Сепак, вели Емануилидис, Конгресот не смее да стане уште една вежба за размислување што произведува препораки наменети за фиоките на историјата.

„Тој треба да ги идентификува стратешките избори на Европа и да развие конкретни опции за прилагодување на европската конструкција кон фундаментално трансформираната стратешка средина. За да се стигне таму, мала група мудри предводена од еминентен претседател кој последователно треба да го води Конгресот, треба да ја подготви основата за неговата работа. Соединувајќи ги политичките лидери, граѓаните, граѓанското општество, помладите генерации и претставниците од земјите-кандидатки, Конгресот треба да заврши со конкретни препораки и веродостојни патишта кон политички одлуки.

Ова би поврзало две дебати што не смеат да се водат одделно. Прегледите на Комисијата можат да помогнат во подготовката на Унијата за повеќе членови. Конгресот за Европа треба да се осврне на поголемото прашање: каква Европа ни е потребна за новата ера во која живееме? Комисијата направи корисен почеток. Но, политичката претпазливост не може да ја замени стратешката амбиција. Потребно е Европа да биде отпорна на проширување. Да се ​​направи отпорна за иднината и кризите- е вистинскиот тест на нашето време“, оценува Емануилидис во анализата за ЕПЦ.