На Македонец со просечна плата денес му се потребни околу 11 и пол години работа за да плати мал стан од 50 квадратни метри во Скопје – под услов секој заработен денар да го тргне на страна и воопшто да не троши за храна, сметки, превоз или што било друго. Ако може да штеди пореални 30 проценти од платата, математиката се растегнува на околу 38 години.
Тоа е пресметката ако се земат најновата просечна барана цена на становите во Скопје од 2.158 евра за квадратен метар и последната официјална просечна нето-плата од 48.499 денари. Стан од 50 квадрати по денешните огласни цени чини околу 107.900 евра, додека просечниот работник годишно заработува нешто помалку од 9.500 евра нето.
Токму тука македонската станбена криза почнува да личи на онаа што веќе сериозно ги погодува младите низ Европа. OECD податоците што ги анализира Euronews покажуваат дека секоја понова генерација потешко доаѓа до сопствен дом. На 29 години, сопствен стан или куќа имале 52 проценти од генерацијата родена околу 1980 година, 45 проценти од родените околу 1985 и само 41 процент од генерацијата родена околу 1990 година. Причините се слични речиси насекаде – становите поскапуваат побрзо од платите, каматите го поскапуваат кредитот, а почетното учество станува првата голема пречка.
Во Скопје тој јаз меѓу платата и квадратот е веќе видлив во бројките. Индексот на Народната банка покажа дека во вториот квартал од 2026 година огласните цени на становите во Скопје биле за 13,3 проценти повисоки од една година претходно. Просечната нето-плата во јули, пак, била повисока за 7,1 проценти на годишно ниво. Периодите и методологијата не се идентични, но насоката е јасна – станбениот квадрат расте побрзо од приходите.
Ако за „мал стан“ се земат 40 квадрати, сегашната просечна огласна цена би била околу 86.300 евра. Тоа се нешто повеќе од девет целосни годишни просечни плати. Ако работникот може да одвојува 30 проценти од примањата, потребни се околу 30 години штедење.
Кај 50 квадрати пресметката расте на 107.900 евра – 11,4 години цела плата или 38 години ако на страна се оставаат 30 проценти.
За стан од 60 квадрати, кој до пред неколку години се сметаше за сосема обичен семеен стан, сегашната огласна вредност е околу 129.500 евра. Тоа се речиси 13,7 години од целата просечна заработка или над 45 години штедење со стапка од 30 проценти.
И ова е оптимистичка математика. Претпоставува дека цената на станот воопшто нема да расте додека купувачот штеди.
Реалноста досега е спротивна.
Само во вториот квартал ценовниот индекс на становите во Скопје пораснал за 5,5 проценти во однос на претходните три месеци. На годишно ниво растот бил 13,3 проценти.
Тоа создава своевидна трка во која купувачот штеди за учество, но станот кон кој трча во меѓувреме се оддалечува.
Сепак, тука е важна една голема разлика. Огласната цена не е исто што и цената по која станот навистина се продава.
Катастарот за првата половина од годинава покажува пониски реализирани просеци. Кај староградбата квадрат во Центар во просек се продавал за 1.547 евра, во Аеродром за 1.532, а во Карпош за 1.523 евра. Тоа значи дека стан од 50 квадрати во овие општини, според реализираните просеци, би бил околу 76.000 до 77.000 евра.
И со таа, поповолна пресметка, на работник со просечна плата му се потребни околу осум години ако ја зачува буквално целата заработка. Со штедење на 30 проценти од платата – околу 27 години.
Разликата меѓу реализираните и огласните цени е важна. Таа покажува дека секој стан во Скопје не се продава по 2.158 евра за квадрат и дека дел од продавачите прифаќаат пониска цена. Но за човекот кој денес почнува да бара стан, огласите се неговата прва реалност – токму од тие цени почнува преговарањето.
На другиот крај е рекордниот пример од годинава. Во Центар бил продаден стан од 50 квадратни метри за 168.000 евра, односно околу 3.360 евра за квадрат. Тоа не е просек и не треба да се претставува како нормална скопска цена, но добро покажува до каде стигнал врвот на пазарот.
Уште подрастична е пресметката за човек кој прима минимална плата. Минималната нето-плата од март изнесува 26.046 денари. Со неа, 50 квадрати по актуелната просечна огласна цена се еднакви на повеќе од 21 година целосна заработка. Ако се штедат 30 проценти од приходот, математички би биле потребни повеќе од 70 години.
Секако, луѓето обично не купуваат стан така што 30 години собираат пари во кеш. Тука влегува станбениот кредит.
Но кредитот не го отстранува проблемот – само го менува.
Ако за стан од 50 квадрати од 107.900 евра се претпостави учество од 20 проценти, купувачот најпрво треба да обезбеди околу 21.600 евра сопствени пари. За работник со просечна плата кој штеди 30 проценти од примањата, само собирањето на тоа учество би траело околу седум и пол години, доколку цените во меѓувреме не растат.
Потоа останува кредит од приближно 86.300 евра.
Актуелните банкарски понуди покажуваат фиксни почетни каматни стапки околу 3,4 до 3,7 проценти кај дел од станбените кредити со рок до 30 години. При таква камата, почетната месечна рата за кредит од околу 86.000 евра би била приближно 380 до 400 евра. Тоа е речиси половина од сегашната просечна нето-плата. Притоа, кај дел од понудите каматата е фиксна само во првите пет или десет години, а потоа преминува во променлива и може да биде повисока.
И тука станува јасно зошто сопствениот стан сè помалку е проект на еден млад човек со една плата.
Со две просечни плати сликата значително се менува. Домаќинство со двајца вработени со по 48.499 денари има околу 1.575 евра заеднички нето-приход месечно. Рата од околу 390 евра тогаш претставува приближно една четвртина од приходот, наместо половина.
Но и таква двојка, ако штеди 30 проценти од заедничките приходи, би собирала приближно четири години само за учеството од околу 21.600 евра.
И тоа без трошокот за нотар, процена на имот, осигурување, евентуална агенциска провизија, даноци кај одредени трансакции, мебел и реновирање.
Проблемот затоа веќе не е само колку чини квадратот. Проблемот е односот меѓу квадратот и платата.
Европската комисија годинава првпат му даде посебна тежина на домувањето во Европскиот семестар, посочувајќи дека растечките цени и недоволната понуда стануваат проблем не само за сиромашните, туку и за домаќинствата со средни приходи. Во ЕУ цените на становите во првиот квартал од 2026 година биле за 5,1 проценти повисоки од една година претходно, додека кириите пораснале за три проценти.
Скопје во тој период расте уште побрзо.
А бројките носат прилично едноставен заклучок: просечната плата во Македонија веќе не е доволна сама по себе да направи мал стан во Скопје лесно достижен.
На хартија, 50 квадрати се 11 години работа.
Во реалниот живот, каде човек мора и да јаде, да плаќа сметки и да живее додека штеди, временската дистанца е многу подолга. Затоа за сè поголем дел од младите купувањето стан зависи од две плати, долг кредит, финансиска помош од семејството или комбинација од сите три.
Токму тоа е и суштината на европската станбена криза – не дека станови нема воопшто, туку дека цената на сопствениот дом се оддалечува побрзо отколку што растат приходите на луѓето кои треба да го купат.
Извор: Рацин.мк