Две најголеми компании контролираат речиси 40 проценти од глобалниот пазар на комерцијални семиња, додека четирите најголеми компании држат 56 проценти од пазарот на пестицид

Две најголеми компании контролираат речиси 40 проценти од глобалниот пазар на комерцијални семиња, додека четирите најголеми компании држат 56 проценти од пазарот на пестициди, се наведува во извештај објавен денеска од истражувачкиот колектив ETC за моменталната состојба во глобалното земјоделство.

Пред десет години, десетте најголеми компании контролираа околу 40 проценти од светскиот пазар на комерцијални семиња, додека денес приближно истиот пазарен удел е концентриран во рацете на само две корпорации, објавија швајцарските медиуми.

Во пракса, тоа значи дека земјоделците ширум светот имаат се помалку големи добавувачи од кои можат да избираат кога купуваат семиња, пестициди, ѓубрива или земјоделска механизација.

„Пред десет години, десетте водечки компании во глобалниот сектор за комерцијално семе контролираа 40% од пазарот. Денес, двете водечки компании контролираат речиси 40% од пазарот“, изјави за Свисинфо, Таарини Чопра, коавтор на извештајот на ETC.

Во 2025 година, агробизнис-гигантот „Сингента“ (Syngenta), со седиште во Швајцарија, оствари приход од 13,7 милијарди долари само од продажбата на производи за заштита на агро-културите, што претставува зголемување од четири отсто во однос на претходната година. Во рамките на годишниот извештај на компанијата беше наведен податок што дава поширока слика за нејзината моќ на глобалниот пазар на пестициди: „Сингента“ имала регистрирано, пререгистрирано или продолжено регистрација на речиси 1.800 производи за заштита на растенијата.

Ова големо портфолио на пестициди добива на вредност како што властите ширум светот заземаат построг став во однос на одобрувањето и продолжувањето на важноста на дозволите за пестициди, со цел да се заштитат здравјето на потрошувачите и животната средина. На пример, во изминатите 25 години, Европската Унија го намали бројот на одобрени активни супстанции во пестицидите од над 1.000 на околу 500. Процесот на одобрување нов пестицид во ЕУ може да трае од седум до десет години, а одобрението важи најмногу 15 години.

Компаниите што поседуваат големи портфолија на производи и ресурси за пререгистрација и продолжување на одобренијата стекнуваат значителна предност пред новите учесници на пазарот за заштита на растенијата. Оваа состојба ја намалува конкуренцијата и им остава на земјоделците помал избор.

Концентрацијата на денешната индустрија за земјоделски репроматеријали не е неодамнешен феномен. Може да се проследи дури пред 150 години, според Џенифер Клап, професорка на Универзитетот во Ватерло во Онтарио, Канада и авторка на книгата „Титани на индустриското земјоделство“. Производителите на земјоделска опрема како „Џон Дир“ изградија големи индустриски компании и беа цел на монополи од страна на земјоделските движења во САД во 1870-тите, кои исто така се спротивставија на банките, железниците и трговците со стоки.

Во првите децении на 20 век, неколку фирми доминираа и во секторите за семиња и агрохемикалии. Овие компании почнаа да се спојуваат во 1980-тите за да ги консолидираат своите бизниси. Во последните години се случија мега-спојувања, како што е аквизицијата на Монсанто од страна на Баер во 2018 година, спојувањето на Дау и Дупонт за да ја формираат Кортева Агрисајнс во 2019 година, гигантите во производството на ѓубрива „Поташ Корпорејшн“ и „Агриум“ кои ја формираат „Нутриен“ во 2018 година или аквизицијата на „Сингента“ од страна на „КемЧајна“ во 2017 година и последователното спојување со „Синочем“ во 2022 година.

„Иако спојувањата и аквизициите се случуваат постојано во овие сектори, големите епизоди на консолидација историски имаат тенденција да се случуваат во нагли периоди – обично во моменти кога има можности поради технолошки промени или како одговор на падови каде што фирмите се стремат да ја подобрат профитабилноста со проширување на својот пазарен удел“, вели Клап.

Оваа концентрација на корпоративна моќ може негативно да влијае врз земјоделците бидејќи тие имаат ограничен избор кога станува збор за набавка на семиња, хемикалии и земјоделска механизација. Висока концентрација постои и на пазарите во подоцнежните фази од синџирот на вредност (т.н. „downstream“ пазари), каде што мал број компании доминираат со преработката и малопродажбата.

„Ова често ги става земјоделските производители во тешка положба, заглавени меѓу овие концентрирани пазари во почетните и во подоцнежните фази од производниот процес“, вели Фингер од ETH Цирих.

Високите инвестиции потребни за развој на нови производи создаваат и големи пречки за новите учесници кои би можеле да понудат конкуренција и да ги поттикнат постоечките компании да ги намалат цените. Оваа ситуација дополнително се усложнува со стремежот на овие компании да растат уште повеќе за да ги искористат придобивките од економијата на обем.

Критичарите на корпоративната концентрација исто така тврдат дека потпирањето на само неколку компании може да ги направи земјоделците поранливи на шокови, како што е блокадата на Ормускиот Теснец.

„Секогаш кога ќе дојде до шок во снабдувањето, систем како нашиот сегашен индустриски систем за храна е многу поранлив на тој шок. А војната во Иран, се разбира, е одличен пример за тоа. Цените на ѓубривата вртоглаво растат, цените на храната нагло се зголемуваат, а нивото на глад е пораснато“, вели Чопра.

Концентрацијата на корпоративна моќ сама по себе не е незаконска.
Доминантна земјоделска компанија може да ги прекрши антимонополските закони доколку користи практики, како што е продажба на производи под цената на чинење, за да ја потисне конкуренцијата. Спојувањата што ја концентрираат моќта на пазар со мал број учесници исто така можат да предизвикаат надзор од страна на органите за заштита на конкуренцијата, наведува Свисинфо.

Копенберг предупредува дека високата концентрација не мора нужно да доведе до злоупотреба на пазарната моќ. Тој го наведува примерот со малопродажбата на храна, која е високо концентрирана во многу економии. Трговците на мало силно се натпреваруваат меѓусебно, што доведува до мали профитни маржи и релативно ниски цени за потрошувачите.

Еден начин да се ограничи моќта на тие компании е преку воведување политики што би ги намалиле пречките за влез на нови компании на пазарот. Копенберг препорачува политички мерки како што е забрзување на постапките за одобрување нови производи за заштита на културите. Ограничувањето на важноста на патентите е уште една стратегија, иако Копенберг предупредува дека тоа би можело да има контраефект.

„Намалувањето на правата од интелектуална сопственост би можело да доведе до посилна конкуренција и пониски цени на инпутите за земјоделците, но истовремено би го намалило поттикот за вложување во истражување и развој, бидејќи економските придобивки повеќе не би биле ексклузивно право на компанијата што ја направила иновацијата“, вели тој.

Антимонополското законодавство (законодавството за заштита на конкуренцијата) и неговото спроведување претставуваат уште една алатка за справување со овој проблем. На пример, преземањето на „Монсанто“ од страна на „Баер“ наиде на пречки од страна на надлежните органи за конкуренција во САД и ЕУ. На крајот, преземањето беше одобрено, но само по значително отуѓување на делови од бизнисот, вклучително и продажбата на глобалниот бизнис со семиња на „Баер“ на конкурентската компанија „БАСФ“, објави Свисинфо.