На Вучиќ му се закануваат до осум години затвор поради дилот со Кушнер

Поранешниот претседател на Србија, Александар Вучиќ, лично притискал врз службениците да го расчистат патот за хотелот на Доналд Трамп во центарот на Белград, според документи и сведоштва на сведоци што ги видел FT, откривајќи колку далеку отишол соборениот моќник за да обезбеди договор за имот поддржан од Џаред Кушнер, зетот на американскиот претседател.

Поранешниот претседател на Србија, Александар Вучиќ, лично притискал врз службениците да го расчистат патот за хотелот на Доналд Трамп во центарот на Белград, според документи и сведоштва на сведоци што ги видел FT, откривајќи колку далеку отишол соборениот моќник за да обезбеди договор за имот поддржан од Џаред Кушнер, зетот на американскиот претседател.

Планот за уривање и реконструкција на бомбардираниот штаб на поранешната Југословенска армија – таканаречената зграда на Генералштабот – стана мотив за протестите предводени од студентите кои го оспоруваа сè поавторитативното владеење на Вучиќ и придонесе за неговиот пад на изборите минатиот месец.

Кушнер го суспендираше своето учество во проектот минатата година, бидејќи се зголемуваа правните предизвици. Минатиот месец, Студентската листа победи на предвремените парламентарни избори со убедлива победа – и вети дека ќе фрли светлина врз корупцијата во минатата влада.

„Доказите што веќе се дел од случајот на Генералштабот треба да доведат до покренување кривична постапка против Александар Вучиќ за кривични дела казниви со затвор од една до осум години“, соопшти Студентската листа. Првото судско рочиште по изборите е закажано за понеделник, кога ќе бидат презентирани нови докази и сведоци.

Документите што ги прегледа FT, вклучувајќи го претходно неоткриениот целосен инвестициски договор и изјавата од клучен сведок, покажуваат дека службените лица дејствувале под директен притисок од Вучиќ за да ги отстранат законските пречки за развојот, вклучително и статусот на заштитено национално наследство на локацијата.

Дубравка Ѓукановиќ, поранешна директорка на српскиот Завод за заштита на културни споменици, им кажа на обвинителите минатата година дека Вучиќ лично ја прекорил неа и нејзините колеги како „незнајковци“ за време на состанок во претседателската палата, упатувајќи им да „преземат одговорност“ и да го расчистат патот за проектот.

„Не е пријатно кога […] некој, дури и ако тоа била државата, ве става во позиција да одлучите да го срушите она што мора да го заштитите“, изјави Ѓукановиќ пред Јавното обвинителство за организиран криминал. „Претседателот Вучиќ тогаш рече [дека] отстранувањето на заштитата е неопходно“.

Ѓукановиќ изјави за FT дека „целата ситуација била непријатна, како и свеста дека претседателот или не бил свесен за законската постапка или не му е грижа. Тој го завршил состанокот велејќи дека секој што не е подготвен да го поддржи проектот треба да поднесе оставка“.

Нејзиниот исказ сугерира дека заминувачката српска влада и американските инвеститори поддржани од Кушнер работеле заедно повеќе од една година и покрај зголемените правни загрижености околу проектот. Србија во понеделникот официјално го раскина инвестицискиот договор со Atlantic Incubation Partners, американскиот инвеститор поддржан од Кушнер, кој се повлече од проектот кон крајот на минатата година.

Договорот, потпишан во мај 2024 година, наведува дека е „ е условен од ознаката за културно наследство на структурите [кои] биле отстранети“.

Вучиќ сигурно го уверил Кушнер „дека секој правен проблем ќе биде решен додека не започнат работите“, рече Ненад Лајбенспергер, српски историчар кој ја истражувал историјата на зградата. „Владата знаела дека зградата е заштитена и имале идеја да го направат [проектот Трамп], нелегално, во секој случај“.

Ѓукановиќ изјави за FT дека „нема можност за законско отстранување на заштитата“ освен ако зградата не биде целосно уништена. Таа додаде дека од самиот почеток било јасно дека американските инвеститори немаат интерес да ја зачуваат зградата.

„Од мојот прв контакт со архитектот, беше јасно дека тој немал поим дека комплексот на Генералштабот е културно богатство“. Проектот бил изготвен долго пред да се сретнат и потоа не биле направени никакви промени, рече таа, опишувајќи ја нивната средба како „фарса“.

Макетите на хотелот Трамп биле дизајнирани од Брајан Варго, генерален директор на њујоршката компанија LIVWRK, фирма која соработувала со Кушнер на најмалку два проекти во Бруклин.

Завршена во 1965 година, зградата на Генералштабот била обележје на југословенската модернистичка архитектура сè додека американските воени авиони делумно не ја уништиле за време на бомбардирањето на Белград од страна на НАТО во 1999 година, претворајќи ја во симбол на пркос кон западот.ПратеникотнаТрамп, Ричард Гренел, првпат разговарал со Вучиќ во 2020 година за локацијата, според поранешниот претседател, кој во тоа време ја нагласил потребата проектот да се развива „во согласност“ со неговиот посебен статус на наследство. Гренел одби да коментира.

Проектот доби на интензитет по состанокот меѓу Кушнер и Вучиќ на маргините на Светскиот економски форум во Давос во 2023 година, што беше споменато на веб-страницата на тогашниот српски претседател. Во текот на следната година, Вучиќ и неговиот министер за финансии, Синиша Мали, одржаа неколку состаноци на кои извршија притисок врз службениците за наследство да го одземат заштитениот статус на локацијата, според Ѓукановиќ.

„На состанокот тоа беше кажано [како] или-или, или да се започне [процесот на отстранување на заштитата] или да се поднесе оставка“, рече таа, според нејзината изјава како сведок. Мали го засилил ултиматумот на следниот состанок, рече таа. Ѓукановиќ и еден колега поднесоа оставка. Вучиќ и Мали не одговорија на барањата за коментар.

Случајот ги поттикна протестите предводени од студентите кои ја зафатија Србија од крајот на 2024 година. Непоколеблива, партијата СНС на Вучиќ протурка посебен закон со кој се отстрануваат заштитните мерки на локацијата во ноември 2025 година, предизвикувајќи нови демонстрации. Еден месец подоцна, министерот за култура Никола Селаковиќ беше обвинет за злоупотреба на службената должност. Обвинителите, исто така, го обвинија заменикот на Ѓукановиќ, Горан Васиќ, за наводно фалсификување документи за да се оправда отстранувањето на заштитата на националното наследство. Кушнер се откажа од проектот по овие две обвиненија.

Портпарол на Атлантик изјави за FT: „Нашата визија беше да создадеме дестинација од светска класа што ќе ја почитува историјата на Белград… а воедно ќе придонесе за иднината на градот. Бевме горди на дизајнот и неговото потенцијално позитивно влијание. Како што се развиваа околностите, заклучивме дека проектот повеќе не може да ја постигне својата намена и решивме да се повлечеме во ноември 2025 година.“

Васиќ и Селаковиќ ги негираат обвиненијата. Тие остануваат на слобода додека се судат, а следното рочиште е закажано за понеделник.Нивните адвокати се спротивставија на обвиненијата, повикувајќи се на специјалниот закон донесен минатата година со кој се отстрани заштитата на зградата како наследство. Тие не одговорија на понатамошни барања за коментар.

Но, обвинителите ги обвинија Селаковиќ и Васиќ за кршење на законот во јули 2024 година, кога зградата сè уште беше заштитена. Тој месец, министерот ги повика Васиќ и другите во својата канцеларија и им наложи да поднесат предлог за прекин на заштитата на локацијата до крајот на денот, рекоа обвинителите.

Селаковиќ „знаел дека нема законско овластување да покрене таква постапка, ниту пак биле исполнети условите пропишани со Законот за културно наследство“, заклучија обвинителите.

Скандалот со Генералштабот дава поттик на истрагите за соработниците на Трамп кои се занимаваат со политички поврзани договори низ целиот Балкан, од енергетски проекти во БиХ до контроверзни случувања на брегот на Албанија. Но, Србија најде особено силни докази за политичко влијание во корист на инвеститорите поврзани со семејството на Трамп.

Според инвестицискиот договор од 2024 година што го виде FT, владата на Вучиќ и AIP на Кушнер се согласија да основаат заедничко вложување во Белград. Американскиот инвеститор потоа ќе го префрлеше својот удел на филијала во Обединетите Арапски Емирати, која ќе ја задржеше оперативната и финансиската контрола врз проектот.

Според договорот, на Атлантик ќе му беше доделен договор без јавен тендер и без да мора да се придржува до ограничувањата за националното наследство – обезбедувајќи максимална профитабилност за проектот и полесен пат до евентуално сопствеништво.

Вучиќ поднесе оставка во септември и свика предвремени избори во неуспешен обид да се врати како премиер. Неговиот пораз го забрза расклопувањето на неговата политичка мрежа, при што властите ја затворија банката Алта, поврзана со режимот, и го уапсија нејзиниот сопственик и лојални полициски началници.

Вучиќ не негираше дека работел на промоција на проектот за Генералштабот и дека врши притисок врз владини претставници, велејќи дека е нормално претседател да го прави тоа.

„Ме обвинуваат дека се обидувам да донесам инвеститор… Кушнер [за] зградата на Генералштабот“, изјави Вучиќ за телевизијата Курир една недела пред изборите. „Сакав да направиме нешто за Белград, да ги исчистиме тие урнатини, таа грда… да изградиме најдобри можни односи со Американците, да создадеме врвна дестинација што ќе привлече уште повеќе туристи.“ (Фајненшел Тајмс)